Column Warner Hemmes: raadsleden, ken uw geschiedenis!

woensdag 4 februari 2009

Midden jaren zeventig begon ik aan mijn eerste serieuze baan. Nauwelijks aan het werk bij de Sociale Dienst zoemde rond dat er een nieuw bestuurlijk systeem in Amsterdam zou komen: de stadsdelen… Bij veel collega’s brak blinde paniek uit. Ik vond het vooral spannend. Lees hier de eerste column van Warner Hemmes.

Midden jaren zeventig begon ik aan mijn eerste serieuze baan. Nauwelijks aan het werk bij de Sociale Dienst zoemde rond dat er een nieuw bestuurlijk systeem in Amsterdam zou komen: de stadsdelen… Bij veel collega’s brak blinde paniek uit.

Ik vond het allemaal vooral spannend. Hoe dichter een gebied bij het centrum lag, hoe meer geld en aandacht erheen ging. Er bestonden legio buurten in Amsterdam waar bestuurlijke en ambtelijke aandacht geheel ontbrak. Van de schooldirecteuren tot de afvalinzameling: iedereen deed maar wat. Controle, en zelfs maar belangstelling voor het werk: het was er gewoon niet. En als iemand ‘centraal’ slecht functioneerde werd hij/zij – zonder dat er ooit dossiervorming plaatsvond – weggepromoveerd naar de randen van de stad.

Vanaf 1981 maakte ik de pionierstijd mee. Stadsdeelwethouders waren makkelijk te benaderen en met goede adviezen werd wat gedaan. Het waren dan misschien niet wethouders die het meteen in de centrale stad tot die positie gebracht zouden hebben, maar voor díe schaal en díe problematiek waren het de juiste mensen op de juiste plaats.

De inspirerende D66-wethouder Piet Janssen (voor de nieuwelingen: er zijn tijden geweest dat D66 acht stadsdeelwethouders, vaak zeer gezichtsbepalende vrouwen en mannen, had in Amsterdam!) deed mij besluiten niet alleen passief D66-lid te blijven maar ook handen uit de mouwen te steken. En zo was ik opeens geen uitvoerend ambtenaar meer in het ene stadsdeel maar namens D66 lid van het Dagelijks Bestuur in een ander. En weer acht jaar later lid van de Amsterdamse gemeenteraad. En steeds bleven de discussies over de vervolmaking van het Amsterdams bestuurlijk systeem hoog op de agenda staan. En steeds verschenen er rapporten over hoe het allemaal beter kon. En steeds werden er koene besluiten genomen.

Nu ligt er het rapport Mertens. Het rapport is eerlijk: ‘Er is geen objectieve norm te vinden voor de optimale schaalgrootte, een eigen Amsterdamse redenering is noodzakelijk.’ De voorgestelde ondergrens van 80.000 inwoners volgt uit ‘de eigen Amsterdamse redenering’ die ik overigens niet kan volgen, maar dat terzijde.

Duidelijker was altijd de VVD opvatting: we kunnen domweg geen gekwalificeerde mensen krijgen die voor zo’n flutsalaris bereid zijn zich door schreeuwende buurtbewoners uit te laten schelden, dus verminder het aantal stadsdelen maar, dan worden de stadsdelen groter, salarissen van de wethouders hoger en zijn er wèl geschikte kandidaten te vinden.

Veel uit het nieuwe rapport herinnert me aan passages uit eerdere rapporten die ik sinds de jaren ‘80 over dit onderwerp langs heb zien komen: van de stad dient meer gezag uit te gaan als stadsdelen onder de maat presteren. Deze aanbeveling staat in ieder nieuw rapport, dus ook in het rapport Mertens. In de praktijk blijkt het een opgave voor ‘de stad’ gezag te verwerven en dus gezaghebbend te kunnen optreden.

Grotere stadsdelen zullen – zegt het rapport – beter op hun taak berekend zijn, de besluitvormingstructuur verbetert. Mijn ervaring is dat trage uitvoering veelal te maken heeft met de Nederlandse beroep en -bezwaarcultuur (tegen iedere nieuwe paal voor een kinderboerderij wordt al tot de Hoge Raad geprocedeerd) en minder met het lokale besluitvormingsproces.

Mertens denkt dat grotere stadsdelen zich minder concurrerend tov de centrale stad zullen opstellen dan nu het geval is.. Ik denk dat ze zich juist concurrerender zullen opstellen, dat is grotere gremia namelijk eigen (grotere gremia grotere ego’s...).

Met het samenvoegen van diverse gemeentelijke apparaten is inmiddels ruime ervaring. Voor de burger betekent het altijd lange tijd slechtere dienstverlening, iedereen is in projecten bezig met vooral interne aangelegenheden en het veilig stellen van de eigen positie en minder met beleidsontwikkeling en uitvoering.

Maar waar zit nou het échte pijnpunt: vanuit de centrale stad, zowel bestuurlijk als ambtelijk is er nooit serieuze belangstelling en compassie geweest voor wat er in de stadsdelen gebeurt. Incidenten op bestuurlijk vlak worden uitvergroot, successen worden door de raad geclaimd, missers zijn de schuld van de stadsdelen. Het zijn wèl de stadsdeelbestuurders die voortdurend in de ‘vuurlinie’ van boze bewoners staan en draagvlak moeten creëren voor onpopulaire en pijnlijke maar hoognodige processen als stedelijke vernieuwing.

Misschien werkt het louterend als de huidige raadsleden eens de ‘oude’ rapporten met aanbevelingen over het bestuurlijk stelsel tot zich nemen, inclusief de door de raad genomen besluiten daarover, pas op de plaats maken en eerst eens doen wat de raad al eerder – met zichzelf – heeft afgesproken...

Maar goed, worden de voorstellen uit het rapport Mertens aangenomen, dan hoef je geen Jomanda te zijn om de aanbevelingen van - pak weg - het rapport van der Laan uit 2013 te voorspellen: burgers klagen dat de afstand tot het bestuur en de ambtelijke organisatie in de nieuwe stadsdelen te groot en de ambtelijke structuur te bureaucratisch is en denken met weemoed terug aan de schaal van vóór 2010. Conclusie: de grote stadsdelen worden weer opgedeeld in kleinere, dit om de dienstverlening aan de burger te verbeteren, de bureaucratie te verminderen en beter maatwerk te kunnen leveren. Een mooie taak voor D66 om de collega’s in de raad een spiegel voor te houden, te citeren uit ‘eigen werk’ en hen te bewegen eerder genomen besluiten eerst uit te voeren voor er weer nieuwe worden aangenomen.

Warner Hemmes is adviseur op het gebied van diversiteit en inburgering bij ACB Kenniscentrum. Hij heeft veel ervaring in de Amsterdamse politiek: zo was hij tussen 1990 en 2002 onder andere stadsdeelwethouder en fractievoorzitter van D66 in de gemeenteraad.